Czym jest spektrum autyzmu (ASD)?

Coraz częściej spotykamy się z terminem ASD (ang. Autism Spectrum Disorder), odnoszącym się do spektrum autyzmu. Choć autyzm wciąż bywa kojarzony z jednym, konkretnym obrazem klinicznym, współczesna nauka opisuje go jako szerokie i zróżnicowane zjawisko. W tym tekście wyjaśniamy, czym jest autyzm oraz dlaczego obecnie mówi się o „spektrum”, a nie o jednej, jednolitej jednostce diagnostycznej.

ASD – definicja i najważniejsze fakty

Spektrum autyzmu to złożone zaburzenie neurorozwojowe, związane z odmiennym rozwojem i funkcjonowaniem mózgu i układu nerwowego. Należy podkreślić, że autyzm nie jest chorobą, którą można zarazić się lub wyleczyć, lecz trwałą cechą neurorozwojową obecną od wczesnego dzieciństwa. Spektrum autyzmu wiąże się m.in. z różnicami w komunikacji i interakcjach społecznych oraz ze sposobem przetwarzania bodźców z otoczenia.

Dlaczego mówimy o „spektrum”?  

Termin „spektrum” został wprowadzony do oficjalnych klasyfikacji medycznych, takich jak DSM-5 i ICD-11, w celu ujednolicenia i lepszego odzwierciedlenia różnorodności osób autystycznych. W ten sposób zastąpiono często niejednoznaczne podziały na autyzm dziecięcy, autyzm atypowy czy zespół Aspergera. Zmiana ta pokazuje, że autyzm jest niezwykle złożony i różnorodny – każda osoba w spektrum jest inna i wykazuje różny stopień nasilenia cech diagnostycznych oraz zapotrzebowania na wsparcie. Niektóre osoby w spektrum funkcjonują w sposób samodzielny, podczas gdy inne wymagają wysokiego poziomu wsparcia w codziennym życiu.  

‍

Kluczowe kryteria diagnostyczne – diada autyzmu

Obecne kryteria diagnostyczne ASD koncentrują się na dwóch głównych obszarach (tzw. „diadzie”):

‍

1) Różnice w komunikacji i interakcjach społecznych

Mogą obejmować m.in. trudności lub odmienny styl w prowadzeniu rozmowy (np. naprzemienności wypowiedzi), interpretowaniu sygnałów niewerbalnych (mimiki, gestów, tonu głosu) oraz w odczytywaniu ukrytych znaczeń w komunikacji (np. ironii czy metafor). Osoby w spektrum często mają trudności z nawiązywaniem przyjaźni i rozumieniem niepisanych zasad społecznych.

‍

2) Ograniczone i powtarzalne wzorce zachowań, aktywności lub zainteresowań

Mogą przejawiać się m.in. potrzebą przewidywalności i rutyny, trudnością w akceptowaniu zmian, powtarzalnymi zachowaniami (np. ruchami samoregulacyjnymi) oraz intensywnymi, często bardzo szczegółowymi zainteresowaniami. Takie zachowania mogą pełnić funkcję samoregulacji – pomagać radzić sobie ze stresem, nadmiarem bodźców lub napięciem.

W praktyce ważnym elementem funkcjonowania wielu osób w spektrum są także różnice w przetwarzaniu bodźców. Mogą one obejmować nadwrażliwość (np. silny dyskomfort przy określonych dźwiękach, zapachach czy teksturach) albo niedowrażliwość (np. podwyższony próg odczuwania bólu, temperatury czy dotyku).  

Autyzm u kobiet i zjawisko maskowania

Statystyki wskazują, że autyzm diagnozuje się około cztery razy częściej u chłopców niż u dziewczynek. Jednak współczesne badania sugerują, że ta dysproporcja wynika częściowo z tzw. maskowania (kamuflażu społecznego). Dziewczęta i kobiety w spektrum często szybciej uczą się naśladować zachowania osób neurotypowych, co pozwala im „wtapiać się w tłum”, ale jednocześnie prowadzi do wyczerpania psychicznego i opóźnienia właściwej diagnozy.

Neuroróżnorodność – nowa perspektywa

Współcześnie coraz częściej odchodzi się od modelu medycznego, skupionego na „naprawianiu” deficytów, na rzecz paradygmatu neuroróżnorodności. Podejście to uznaje autyzm za alternatywną, naturalną ścieżkę rozwoju ludzkiego mózgu. Osoby w spektrum, poza trudnościami, posiadają często unikalne mocne strony, takie jak wybitna pamięć, logiczne myślenie, nieszablonowe podejście do rozwiązywania problemów czy duża szczerość i lojalność. Jednak należy pamiętać, że profil kompetencji jest indywidualny i różni sie u każdej osoby autystycznej.  

Nowoczesne formy wsparcia

Współczesne podejście do wsparcia osób w spektrum autyzmu zakłada indywidualne dopasowanie metod do potrzeb i profilu funkcjonowania danej osoby. Obok tradycyjnych form terapii i oddziaływań edukacyjnych coraz częściej wykorzystywane są także technologie immersyjne, w tym wirtualna rzeczywistość (VR).

‍

Odpowiednio zaprojektowane środowiska VR mogą wspierać m.in. rozwijanie kompetencji społecznych, ćwiczenie reakcji w bezpiecznych i kontrolowanych warunkach oraz pracę nad regulacją emocji i przetwarzaniem bodźców. Technologia ta nie zastępuje relacji ani terapii prowadzonej przez specjalistów, ale może stanowić wartościowe narzędzie uzupełniające proces terapeutyczny i edukacyjny – zwłaszcza w pracy z dziećmi i młodzieżą w spektrum autyzmu. Przykładem takiego rozwiązania jest aplikacja Theraply VR, stworzona z myślą o dzieciach w spektrum autyzmu w wieku 6–12 lat.

Podsumowanie

Zrozumienie, czym jest spektrum autyzmu, pozwala na budowanie świata bardziej przyjaznego i otwartego na różnorodność. Wczesna diagnoza i odpowiednio dobrane wsparcie nie mają na celu „uleczenia”, lecz pomoc osobie w spektrum w lepszym rozwoju jej potencjału i poprawie komfortu życia.

‍

FAQ – najczęściej zadawane pytania o autyzm

‍

Co to jest autyzm?

Autyzm, określany także jako spektrum autyzmu (ASD), to zaburzenie neurorozwojowe, które wiąże się z różnicami w sposobie komunikacji, interakcji społecznych oraz przetwarzania bodźców. Autyzm jest obecny od wczesnego dzieciństwa i charakteryzuje się dużą różnorodnością profili funkcjonowania, dlatego mówi się o „spektrum”.

Czy autyzm jest chorobą?

Nie. Autyzm nie jest chorobą zakaźną ani schorzeniem, które można wyleczyć. Jest to trwała cecha neurorozwojowa, opisywana w klasyfikacjach medycznych (ICD-11, DSM-5-TR) jako zaburzenie neurorozwojowe. Wsparcie osób w spektrum koncentruje się na poprawie jakości życia i dostosowaniu środowiska do ich potrzeb, a nie na „leczeniu” autyzmu.

Czy każda osoba z ASD funkcjonuje tak samo?

Nie. Spektrum autyzmu obejmuje bardzo zróżnicowane profile funkcjonowania. Osoby z ASD mogą różnić się sposobem komunikacji, wrażliwością sensoryczną, potrzebami wsparcia oraz mocnymi stronami. Nie istnieje jeden „typowy” obraz autyzmu — każda osoba w spektrum jest inna.

‍